Kızıl Kürdistan hakkında yeni bir belge: Pçelina’nın izlenimleri

img
HABER MERKEZİ - Akademisyen Dr. İsmet Konak, Y.G. Pçelina’nın 1924’te Kızıl Kürdistan’a düzenlediği bir seyahate dair belgelere ulaşarak analiz etti. 
 
Kızıl Kürdistan üzerine 1923 ile 1930 yılları arasında birkaç bilimsel seyahat düzenlendi. Bu seyahatlerden biri 1924 yılının yaz mevsiminde gerçekleşti. Sovyet Arkeolog Yevgeniya Georgiyevna Pçelina, Kızıl Kürdistan’ı yakından gözlemledi ve izlenimlerini 1932 yılında Sovetskaya Etnografiya isimli dergide, “Azerbaycan’daki Kürdistan Uyezdi Üzerine” başlığıyla yayımladı. Tarihçi akademisyen Dr. İsmet Konak, seyahatin içeriğine ulaştı ve bazı önemli hususları analiz etti: 
 
KIZIL KÜRDİSTAN ARAŞTIRILMAYI BEKLİYOR
 
Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti’nin batısında 1923 yılında sayıları nerdeyse 30 bini bulan Kürtler için özerk bir uyezd inşa edilmişti. Kürdistan Uyezdi veya diğer adıyla Kızıl Kürdistan, Sovyet Kürtleri için kısa süre de olsa fırtınada bir sığınaktı. Adem-i Merkeziyetçiliğin önemli sembollerinden biriydi. Bu otonom yapı maalesef 1930 yılında birtakım “entrikalar” sonucu ilga edildi. Kürt halkının yuvası, bazı güçlerce “saman çöpüyle” dolduruldu. Kızıl Kürdistan süreci deyim yerindeyse karın altında bereketli bir toprak misali araştırılmayı bekliyor. 
 
PÇELİNA’NIN ÖNEMLİ SEYAHATİ 
 
Bu dönemle ilgili en önemli vesikalardan biri şüphesiz Sovyet Arkeolog E.G. Pçelina’nın seyahatidir. Söz konusu bilimsel seyahat, 1924 yılı yaz mevsiminde Güney Kafkasya Derneği tarafından düzenlendi. Gezi Dağlık Karabağ, Zangezur ve Kızıl Kürdistan’ı ihtiva etmekteydi. Kürdistan’a giden grubun içinde Y.G. Pçelina, G.F. Çursin, Lazo (Akop Kazaryan), T.N. Atabekyan, N.G. Stepanyan ve Kürdistan Yürütme Komitesi’nden Museyib İlyasov yer alıyordu. Gruba daha sonra Minkend köyünden Kürt öğretmen Samed Şahsuvarov da eşlik etti. Seyahatte yer alan Etnograf G.F. Çursin, Kızıl Kürdistan üzerine edindiği izlenimleri 1925 yılında Kafkasya Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü’nün “Izvestiya” adlı dergisinde “Azerbaycan Kürtleri: Etnografik Notlar (Azerbaydzhanskiye Kurdy: Etnograficheskiye Zametki)” başlıklı bir makalede kaleme aldı. Bu makale az da olsa Türkiye ve Kürdistan kamuoyunda biliniyor. Ancak Pçelina’nın izlenimleri, ilk defa okuyucuyla buluşuyor. Tabii bu izlenimlerde dikkat çeken bazı kısımları ele alıyoruz.  
 
KIZIL KÜRDİSTAN’DA 35-40 BİN KÜRT
 
Arkeolog Pçelina, makalesinin girişinde Kızıl Kürdistan’ın demografik yapısıyla ilgili bazı bilgiler veriyor. Uyezdde 35-40 bin dolayında Kürt, 9 bin civarında ise Azerbaycan Türk’ünün meskûn olduğunu yazıyor. Pçelina, 1918-1919 yıllarına kadar bu sahada Ermenilerin de yaşadığını ama bahsi geçen süreçte meydana gelen kargaşadan dolayı hepsinin Zangezur’a yerleşmek zorunda kaldığını aktarıyor. 
 
KURMANCÎ KONUŞMA AZALIYOR
 
Kürdistan Uyezdi’ndeki Kürtlerin Kurmancî konuştuğunu not eden Pçelina, makaleyi yazdığı 1932 yılı ile geziyi düzenlediği 1924 yılını mukayese ediyor. Buna göre Kürtlerin çevredeki Türkî unsurlarla kurduğu “ticaretten” dolayı eskiye oranla daha fazla Azerbaycan Türkçesi konuştuğunu ve Kurmancî’nin konuşulduğu köy sayısının çok az olduğunu belirtiyor. Normalde 1924 yılında Kızıl Kürdistan’daki Kürtlerin yarısı Kurmancî konuşuyordu. Bu noktada Azerbaycan yönetiminin de “Türkîleşme” eğilimine kasıtlı olarak kayıtsız kaldığı kanısındayız. 
 
‘DİYARBEKİRLİ’ İLYASOV AİLESİ
 
Pçelina’nın notlarında dikkat çeken bir başka husus, Kızıl Kürdistan’daki Kürtlerin kökeni. Bu bölgeye ne zaman ve nereden göç ettikleri ile ilgili şöyle bir bilgi veriyor: “Kürtlerin Kürdistan Uyezdi’ndeki varlığı XV. ve XVI. yüzyıllara kadar gidiyor. Bu konuda öncelikle halk arasında bazı rivayetler var. Mesela Ogundar köyünden İlyasov ailesinin soyu Diyarbekir’e dayanıyor. Yine Şalva/Ardaşer köyünde Ermenilerin yerinden edildiği ve İran Horasan’dan gelen Kürtlerin bu köyü ele geçirdiği yönünde bazı anlatımlar var…” 
 
HORASAN’DAN HACI HUSAN
 
Gezide adı zikredilen Museyib İlyasov’un Ogundar köyünden olduğu ve dolayısıyla aslen Amedli olduğu unutulmamalı. İlyasov’un bilhassa Kızıl Kürdistan’ın eğitim politikasında aktif rol aldığı ve Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti Eğitim Halk Komiserliği’ne bağlı müfettişlik yaptığı biliniyor. Bunun yanı sıra Pçelina, Horasan’dan gelen Kürtlerle ilgili makalenin dipnotunda detaylı bir malumat veriyor. Buna göre Hacı Husan (Hasan da olabilir) isimli bir Kürt, Şah İsmail döneminde 10 ailelik bir kafileyle Zangezur tarafına geliyor. Bu sırada Şalva, Vagazin, Peçaniz, Kurt-Kadji (Kürthaçı) gibi köyler Zur Keşiş ve Şirin Beg isimli Ermenilerin kontrolündedir. Pçelina’nın anlatımına bakılırsa, Hacı Husan tayfası ve Ermeniler arasında çatışma çıkıyor. Zur Keşiş öldürülüyor, Şirin Beg ise kaçıyor. Köyler çatışmada büyük bir hasar görüyor. Neticede Hacı Husan, 10 ailelik kafilesiyle Şalva ve Vagazin köylerine yerleşiyor. 
 
KÜRTLERDE ‘OCAK KÜLTÜ’
 
Pçelina’nın gezisinde özellikle “mağara evler” dikkat çekiyor. Mesela Minkend köyünde bulunan bir mağara evin fotoğrafı çekilmiş. Abdalyar, Karikaasi, Sendlyar, Kizılyav (Kızıllar), Daşlyu, Molla Ahmellyu, Bozlu, Pircahan gibi köylerde hem yapay hem de doğal mağara evlerin olduğu görülüyor. Bu evlerin içinde “ocaklar” yer alıyor. Pçelina, Kürtlerde ocakların aynı zamanda bir “kutsallık” ihtiva ettiğini belirtiyor. Mesela biri doğduğunda ocağın etrafında gezdirilir. Yine ocak önünde yeni doğan çocuğun göbek bağı kesilir. Yeni bir evlilik olduğunda gelin kendi babasının evinde ve sonra damadın evinde bir ocağın etrafında gezdirilir. Ayrıca bir koyun kuzuladığında Kürt’ün ocağında uzun süre sönmeyecek bir ateş yakılır. Ölen bir kişi anıldığında ocağa odun atılır. Pçelina’nın yazdığına göre, Kürtlerde saygın kişilere “ocağın oğlu/kızı”, avare kişilere ise “ocaksız” tabiri kullanılıyor.
 

Diğer başlıklar

09:58 Özerk Yönetim Şedadê’deki saldırıyı kınadı
09:25 Amed tarihi çağrıya kilitlendi: Abdullah Öcalan özgür olmalı
09:25 Sûr’da kadınlara psikolojik ve hukuki destek için merkez açılıyor
09:24 30 yıllık hasta tutsağın tahliyesi ertelendi
09:21 Bir Grup Müslüman Aydın üyesi Mahmutoğlu: Hep birlikte başaracağız
09:20 Ramazan alışverişine ekonomik kriz etkisi
09:17 Kadınlar hayatları ve hakları için alanlarda buluşacak
09:16 Delil kabul edilmemişti: İşkencenin görüntüleri ortaya çıktı
09:15 Cezasızlık politikaları istismarı artırıyor
09:14 Özgürlük ısrarı: Abdullah Öcalan’dan 8 Mart mesajları
09:12 Devrim gerçeği: Özerklik ve doğrudan demokrasi
09:03 7 kişilik heyet İmralı’ya doğru yola çıktı
09:00 27 ŞUBAT 2025 GÜNDEMİ
08:09 Meteoroloji’den kar, yağmur ve don uyarısı
07:46 Beykoz Belediye Başkanı Köseler gözaltına alındı
26/02/2025
23:43 Ukrayna, ABD ile yapılacak anlaşma taslağını onayladı
23:37 Riwêşid kırsalında12 kişi katledildi
23:29 Eyn Îsa kırsalında bir gencin cenazesi bulundu
23:24 Tarihi Kestel Kalesi'nde yangın
22:45 Zonguldak'ta bir köy karantinaya alındı
22:18 Wan’da Kent Meydanı çağrısını halk 'Bijî Serok Apo' sloganıyla karşıladı
22:13 Amed’e çağrı: Gelin bu tarihi açıklamaya hep birlikte kulak verelim
21:47 Wan Barosu’ndan ‘#ozgurbasinsusturulamaz’ kampanyası
21:23 Gazze'de soğuktan hayatını kaybeden bebek sayısı 7’ye yükseldi
20:53 Lavrov: Rus ve ABD’li yetkililer yarın İstanbul’da görüşecek
20:36 İmralı açıklaması Amed ve Wan’da dev ekranlarda verilecek
20:33 İmralı Heyeti, Abdullah Öcalan’ın çağrısını aktaracak
20:22 Trump: Zelenski değerli madenlerle ilgili anlaşmayı imzalayacak
19:47 Cenevre eylemi 50'nci ayında: Barış Öcalan’ın özgürlüğüyle mümkün
19:19 AP Milletvekili Jonas Sjöstadt: Umarız Öcalan’a gerekli koşullar sağlanır
18:57 DEM Parti: Açıklama yarın İstanbul’da yapılacak
18:57 KHK eylemi 320'nci haftada
18:46 İmralı Heyeti'nin açıklama yapacağı kent ve tarih değişti
18:06 MSD'den Şam’daki kongreye dair açıklama
17:55 ‘Barışa İhtiyacım Var Kadın İnisiyatifi' kuruldu
17:46 CHP’nin kurultayı için açılan davaların tümüne ret
17:21 Wan Barosundan sansür açıklaması
17:11 Qaxizman Belediyesi önünde seslendiler: Seçimle geldik kayyımla gitmeyiz
17:07 Marmara cezaevlerinde 7 bin 349 ihlal
17:04 Mintaş’ın taziyesine kitlesel ziyaret
17:02 TJA'lı Rojbin Bor gözaltına alındı
16:51 ‘Kadınlar Jin, jiyan, azadî felsefesiyle özgür yaşamı inşa ediyor’
16:48 Bakırhan: Öcalan devletin ezberini bozacak bir çağrı yapacak
16:30 İmralı’da tarihi görüşme netleşti: Ne zaman olacak, kimler katılacak ve çağrı yapılacak mı?
16:25 Eş Genel Başkanlar da İmralı Heyeti'nde yer alacak
16:13 İmralı Heyeti 28 Şubat'ta açıklama yapacak
16:03 Merak edilen başlıklar 3'üncü İmralı görüşmesi sonrası netleşecek
15:52 İmralı Heyeti doğruladı: Ziyaret yarın, heyette Ahmet Türk de var
15:37 Kadınlar 7 Mart'ta greve gidiyor
15:31 Zirgan’daki ciddi hasar görüntülendi
15:27 Gazetecilerden polis şiddetine karşı baroya başvuru
15:08 Akdeniz'de kayyım nöbeti: Talebimiz ısrarla barıştır
14:43 Aktaş, Yavuzel ve Yeşil anıldı
14:40 Tütün fabrikası işçileri greve gidiyor
13:37 Ege’de 8 Mart startı: Şiddet ve savaş politikalarına karşı alanlarda olacağız
13:35 Sudan ordusuna ait uçak düştü: En az 46 ölü
13:34 Zeyneb Celaliyan’dan mektup: Rojhilat ve İran halkları idamlara ses çıkarsın
13:04 Gazeteci Kaya'nın duruşması ertelendi
12:14 Gülistan Kılıç Koçyiğit: Kayyım ataması tartışmaları geriye çeken adımlardır
12:13 Suriye Kadın Meclisi: Bir daha baskı altında kalmayı kabul etmeyeceğiz
12:06 Tişrîn Barajı çevresinde bombardıman
11:30 Gazeteci Mahmut Altıntaş'a 1 yıl 6 ay hapis cezası
11:15 Başsavcılıktan İmamoğlu'nun diploması haberine yalanlama
11:06 DEM Parti İmralı Heyeti'nden başvuru
11:03 DEM Parti: Ahmet Türk için de başvuru yapıldı
10:40 İstanbul’da ev baskınları
10:25 Ekoloji örgütleri: İklim Kanunu meşru değildir
10:08 Sevim Belli yarın son yolculuğuna uğurlanacak
10:00 Emekliler: Savaşın kaybedeni bizler olduk
09:59 Temelli: İktidar da muhalefet çağrıya dikkat kesilmeli
09:41 Gazeteci Öznur Değer farklı bir cezaevine sevk edildi
09:25 Artan kitap fiyatları sahaflığı bitiriyor
09:24 Kantin fiyatları öğrencilerin beslenmesini olumsuz etkiliyor
09:20 'AKP 1980 darbesi pratiklerini uyguluyor'
09:11 Cemile Turhallı: Anadilde eğitim çözüme büyük katkı sağlar
09:10 Salih Müslim: Kongre için davet almadık, söylemler pratikten uzak
09:09 Adalet Bakanı'na yanıt: Peki tecrit mevzuatta var mı?
09:08 3 köyün ortak merasına GES tehdidi: İzin vermeyeceğiz
09:07 Kayyım su ve kanalizasyon ihalelerini iptal etti
09:06 AKP'li belediye yol ve kötü koku sorunlarını çözmüyor
09:05 'Fuhuş çetesi'nden yargılanan rütbeli askerler hala görevde
09:00 26 ŞUBAT 2025 GÜNDEMİ
25/02/2025
23:32 Kerboran’da ‘Bekoyê Ewan’ oyunu sahnelendi
22:51 HPG’li Doğan’ın cenazesi 4 yıl sonra teslim edildi
22:47 İmamoğlu’nun şikayetiyle bilirkişi S.B.'ye soruşturma
21:11 Özerk Yönetim: Şam’daki ulusal kongre bizi temsil etmiyor
20:24 TTB ‘Beyaz Yürüyüş' başlattı: Daha iyi bir sağlık sistemi mümkün
20:13 Erakçi ile Lavrov Tahran'da görüştü
19:13 Kadınlardan 8 Mart etkinlikleri
19:04 Qaxizman’da kayyıma karşı yürüyüş
18:30 Evin Cezaevi’ndeki 3 kadın için hashtag kampanyası
18:19 Kazım Öz’ün ‘Oy’una Geldik’ filmine bakanlıktan yasak
18:08 ‘Rejim, her kayyım darbesiyle meşruiyetini yitiriyor’
18:01 İngiltere heyetinden Özerk Yönetim’e ziyaret
17:56 Cerablus’ta hava saldırısı: Bir kişi öldürüldü
17:47 Kadın cinayetine kaza süsü verdi
17:28 Temelli: HDK bizim gurur kaynağımızdır
17:04 Özsavunmada bulunan Serap Avcı tahliye edilmedi
16:58 Gülistan Kılıç Koçyiğit’ten kayyım tepkisi: Bu darbedir
15:40 Êlih'te 8 Mart startı
15:31 Rezan Belediyesi'nden Rojin Kabaiş adına bir birim
15:21 Seyhan Belediyesi işçilerinden 'iş yavaşlatma' eylemi
15:16 ‘Ulusal Diyalog Kongresi’ eleştiri ve boykotla başladı
14:55 Kırmızı bültenle aranan Mısırlı Denizli'de yakalandı
14:48 İstanbul Barosu yönetimi hakkında 12 yıla kadar hapis istemi
14:47 Licê'de bir esnaf en az 8 çocuğa cinsel tacizde bulundu
14:35 Mahkeme iptal etti, bakanlık tekrar onay verdi
14:10 Kadınlardan 'özgürlük mücadelesiyle barışı örgütlüyoruz’ yürüyüşü
14:05 Bakırhan: Çağrının ciddiyetine uygun bir formül bulunsun
13:12 Kesintilere tepki gösterip çocukları okula göndermediler
12:44 Bakırhan: Yeni bir başlangıcın eşiğindeyiz
12:19 İmamoğlu’nun avukatı: YÖK siyasi saiklerle devreye konuldu
11:15 QSD: Tüm cephelerde saldırılar püskürtüldü
11:08 DBP Kadın Meclisi 11 kentte atölyeler düzenleyecek
11:02 Sibirya soğukları yerini sıcak havaya bırakacak
11:01 Abdullah Öcalan’ın avukatlarından görüşme başvurusu
10:48 Ukrayna-Rusya barışı: BM, ABD'nin karar tasarısını kabul etti
10:24 Güney Kore'de otoyol inşaatı çöktü: 4 ölü, 6 yaralı
10:07 'Yenidoğan Çetesi' davasında tahliyeye itiraz
09:36 'İstihbari bilgi' delil, WhatsApp ise 'örgütsel ilişki' sayıldı
09:32 Ağabeyi anlattı: Mehmet Yavuzel'in yaşı küçük yüreği büyüktü
09:31 Çocuklar tecavüze uğradı, tehditle fuhuşa sürüklendi
09:18 Gelecek Partili Torun: Demokratik sistemi güçlendirmekle sorun çözülebilir
09:15 Berwari: Heyetin ziyareti Kürt ilişkilerinde yeni bir sürecin başlangıcı
09:11 Nesrin Nas: İktidarın saldırılarılarına karşı muhalefet birleşmeli
09:11 Şirnex'te 11 bölgeye giriş yasaklandı
09:10 'İktidarın sözü ve pratiği çelişiyor'
09:07 Süryani başkan: Yeni sürece hepimiz sahip çıkmalıyız
09:06 Mahkemeden polisi aklama kararı: İleride suç işlemeye çekinir!
09:05 'Epochi düne ve bugüne ışık tutuyor'
09:01 Beykoz Belediyesi'ne konser soruşturması
09:00 25 ŞUBAT 2025 GÜNDEMİ
08:35 Meteoroloji'den sağanak ve kar uyarısı
24/02/2025
23:57 Trump ile Macron'dan Ukrayna gündemli ortak açıklama
23:52 Akdeniz’de gençlerden eylem
23:32 İzettin Tekmen 30 yılın ardından tahliye edildi
23:15 35 siyasi parti ve güç: Bileşenlerin dahil edilmediği ulusal kongre sonuçsuz kalacaktır
22:33 ‘Dünya genelinde dakikada dört kadına meme kanseri teşhisi konuyor’
21:58 Narin Güran cinayetinde 3 sanığın duruşması 20 Mart’a görülecek
21:50 19 barodan kayyım tepkisi: Yetkilileri sorumlu davranmaya çağırıyoruz
20:55 BM'deki Ukrayna tasarısına ABD'den 'hayır' oyu
20:38 Besê Hozat: Önder Apo’nun açıklaması görüntülü olmalı, aksini kabul etmeyiz
19:56 İngiltere'den Rusya'ya 100’den fazla yaptırım kararı
19:48 Yenidoğan Çetesi davasında 4 tahliye
19:14 Uşak’ta çıkan yangında bir kişi yaşamını yitirdi
18:35 Antalya’da göçük: 1 işçi yaralandı
18:17 DFG: Cengiz Altun'dan Egîd Roj'a hakikatleri yazmaya devam ediyoruz
17:31 ABD’de refakatçisiz göçmen çocuklar sınır dışı edilecek
17:23 Bafil Talabani: Halkı siyasi çatışmalardan uzak tutmaya çalışıyoruz
17:17 Almanya'da seçimin galibi Merz’den Netenyahu açıklaması