Qanadê Kurdo’nun 'Batum Kürtleri' seyahati

img

HABER MERKEZİ - Kürt-Sovyet dilbilimci Qanadê Kurdo, 1939 yılında Batum’a seyahat etti. Seyahat notlarında Kirmanckî (Zazaca) yaşam serüvenleri, atasözleri ve masallar dikkat çekiyor. 

Sovyetler Birliği Etnografya Enstitüsü’nün görevlendirmesiyle Güney Kafkasya Kürtlerini incelemek için yola çıkan dilbilimci Qanadê Kurdo, 1939 yılında Batum’a gitti ve bir Zaza (Kirmanckî) köyünü ziyaret etti. Köy sakinleriyle görüşen Kurdo, Kürdolojiye katkıda bulunacak gözlemler yaptı. Mezopotamya Ajansı olarak Kurdo’nun seyahat notlarını analiz ettik. Bu bağlamda Batum Kürtleri konusunu işleyen tarihçi Rohat Alakom’dan da görüş aldık. 
   
ALAKOM: KÜRDİSTAN’IN MAHRECİ BATUM
 
Kürtler, Sovyetler Birliği’nde ekseriyette Güney Kafkasya topraklarında yaşıyorlardı. 1937-1938 ve 1944 sürgünlerinde her ne kadar Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan gibi cumhuriyetlere göç ettirilmiş olsalar da asıl toprakları Güney Kafkasya sahasıydı. Yani Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan gibi Sovyet cumhuriyetlerinden müteşekkil bir saha. Gürcistan Kürtleri denilince hiç şüphesiz akla Ahıska, Tiflis ve Batum gibi kentler geliyor. Son dönemde Batum veya Acaristan Kürtleri nazar-ı itibare alınan konulardan biri haline geldi. Bu bağlamda tarihçi Rohat Alakom’un oldukça didaktik Kurmancî bir makalesi söz konusu. Nûbihar dergisinde, “Kurdên Batûmê (Batum Kürtleri)” adıyla Kurmancî çıkan makale, bu alan için önem arz ediyor. Biz doğrudan makalenin müellifine ulaştık ve Batum Kürtleri konusunda şöyle bir bilgi aldık: “Kafkas Salnamesi’ne göre 1908 yılında Batum yöresinde 3 bin civarında Kürt yaşıyor. Ayrıca San Remo Konferansı’nda (18-26 Nisan 1920) Batum şehrinin Kürdistan'a mahreç olmak üzere serbest liman olarak tanınması konusu ele alınıyor. Nitekim 22 Nisan 1920 tarihli Svenska Dagbladet adlı bir İsveç gazetesinde yazar Blir Frihamn, Batum’un serbest liman olabileceğini yazıyor.” 
 
BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDA 30 AİLE VARDI
 
Yine tarihçi Rohat Alakom’un verdiği bilgiye göre, Sovyet araştırmacı ve etnograf Memoyê Xalit de Batum Kürtleri üzerine 1984’te bir makale kaleme almış. 15 Ağustos 1984 tarihli Rîya Teze gazetesinde yayımlanan “Kurdên Batûmê û Pêştaçûyîna Wan (Batum Kürtleri ve Gelişimleri)” adlı makalesinde, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Batum merkezinde yaklaşık 30 ailenin iskân ettiğini yazan ve kendisi de yine bu ailelerden biriyle evli olan Memoyê Xalit, 1991’de vefat etmişti. 
 
BATUM’DA ZAZALAR
 
Güney Kafkasya Kürtleri, Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi Etnografya Enstitüsü’nün de özel olarak ilgilendiği etnisitelerden biriydi. Bu çerçevede enstitü tarafından görevlendirilen Sovyet Kürdolog Qanadê Kurdo, 1939 yılında Batum’a seyahat etti. Kürt dilbilimci Kurdo’nun Batum Kürtleri içerisinde odaklandığı elementlerden biri Zazalardı. Qanadê Kurdo, seyahat ettiği köyü şu şekilde tasvir ediyor: “Batum’un batısında 3 kilometre uzaklıkta yer alan bir köye gittim. Köyde Zaza Kürtler yaşıyordu (50 hane). Köy sakinleri tarım ve narenciye ile iştigal ediyorlardı. Hepsinin evinde kendi hayvanları vardı. Tıpkı yoksul köylülerin yaşadığı eski Gürcü evlerine benzeyen tek katlı ve iki katlı evlerde (sakli) kalıyorlardı. Burada yaşayan Zazalar, Türkiye’den gelmişler. Yaşlılardan hiçbiri Türkiye’nin neresinden ve neden gelindiği konusunda pek bilgi sahibi değiller. Konuştuğum birkaç yaşlı, büyük büyük dedelerinin Erzurum vilayetinden buraya göç ettiğini söyledi.”
 
ZAZACA FOLKLOR
 
Zazaları yakından gözlemleyen Qanadê Kurdo Reşîdê Aslan, Rostamê Kalaş, Cemşîdê Reşît, Rostemê Sileman, Samandê Cemşîd, Samandê Mustafa vb. kişilerle görüşmüş; bazı atasözleri ve masallar kaydetmişti. Görüştüğü kişiler Kurmancî de bildikleri için Kurdo’ya önemli bir yardımda bulunmuşlardı. Görüşmelerde öne çıkan birkaç hususa dikkat çekelim. Örneğin Rostemê Sileman, kendi hayat hikâyesini anlatırken Zazaca şu cümleleri kurmuştu: “Ez T’iflîsêda zehf vendam, çeher serî têda bîyem, pênc serîz Lênîngrada bîyem. Ez çeher zuwanan zanan: zuwanê kirmancî, zuwanê rûşî, zuwanê ermenî, hendêk zuwanê girc.” 
 
Qanadê Kurdo’nun kayda geçirdiği bu Zazaca, dilbilgisi olarak daha doğru bir forma şöyle dönüştürülebilir: “Ez Tîflîs de zaf mendo/menda. Çar serî tîya/îta de bîyo/bîya. Panc serî Lenîngrad de bîyo/bîya. Ez çar ziwanan zana/zone: ziwanê kirmancî, ziwanê rûsî, ziwanê armenkî, hendêk ziwanê gircî.”  Türkçesi ise şu şekildedir: “Tiflis’te çok kaldım. 4 yıl orada okudum. 5 yıl Leningrad’ta kaldım. Ben 4 dil biliyorum: Kirmanckî, Rusça, Ermenice, Gürcüce.” 
 
ZAZACA YERİNE KIRMANCKÎ
 
Her ne kadar Qanadê Kurdo, konuşmada geçen “Kirmanckî” sözcüğünü Rusça’ya “Kurmancca” şeklinde çevirmiş olsa da, burada kastedilen Zazaca’nın Dersim, Muş, Erzurum, Erzincan gibi yerlerdeki diğer kullanım şekli Kirmanckî olduğunu düşünüyoruz. Kirmanc sözcüğünün geçtiği kayıtlardan biri de Cemşîdê Reşîd’in anlattığı “Gurgîn Axa û Gulperî (Gürgin Ağa ve Gülperi)” adlı masaldır. Söz konusu masalda “Şî zozanê kirmancan ver (Kirmancların yaylasına gitti)” şeklinde bir ibare var. 
 
ZAZACA ATASÖZLERİ
 
Dilbilimci Qanadê Kurdo’nun not ettiği sözlü anlatımlardan biri de atasözleriydi. Onlardan birkaçını paylaşalım:
 
1-) “Aqil t’acê zêrîno, serê nemî k’esda çinîno.”
       “Aqil taco zerrnin o, sereyê heme/hemî kesî de çin o.”
       “Akıl altın taç gibidir, herkeste olmaz.”
2-) “Destê t’emel ser pizê rûto.”
      “Destê tembelî pîzeyê rûtî ser o.”
      “Tembelin eli çıplak göbeğindedir.”
3-) “Xezebî biz yeno, çaxo k’e nanê şiwan wena.”
      “Xezebê bize yeno, çaxo ke nanê şîwanî wena.”
       “Ölümü yaklaşan keçi, çobanın ekmeğini yer.”
4-) “Merdimê veyşan bî yarê daka xora vajo — bawko.”
      “Merdimo veyşan/vesan yarê daka/dayka xo rê vajo – bawko.”
      “Aç insan, annesinin sevgilisine baba der.”
5-) “Lacî bê rê k’îwî bawkê xo wêran keno.”
      “Lajo bêray/bêrayir, keyeyê bawkê xo vîran keno.”
      “Yolunu kaybetmiş çocuk, babasının evini yıkar.”
 
Kaynak: K.K. Kurdoyev, “Teksty na Govore Zaza Rayona Batumi (Batum Rayonu Zaza Lehçesinde Metinler)”, Predisloviye, Publikatsiya, Primechaniya Z.A. Yusupovoy, Pis'mennyye Pamyatniki Vostoka, Tom: 15, No: 3, Osen’ 2018, s. 96-121. 
 
MA / İsmet Konak

Diğer başlıklar

11:05 55 yıllık pêşmerge: KDP ulusal değerlere ihanet ediyor
11:03 Gola Xizir büyülüyor
10:57 HDP Merkezi Kadın Konferansı’nda yeni dönem yol haritası tartışılacak
10:47 Gazeteci Avşar: Çakıcı'nın tetikçisini haberleştirdiğim için tehdit ediliyorum
10:35 Güroymak Belediyesi eski Eşbaşkanı tahliye oldu
09:53 Tanrıkulu: Ses kayıtları katilin yalnız olmadığını doğruladı
09:48 Barış Anneleri: Biz KDP’lilerle lokmamızı paylaştık, onlar çocuklarımızı öldürüyor
09:45 Dengbêjlik geleneğini İzmir’de sürdürüyor
09:45 Maltepe Belediyesi'ne operasyon
09:41 Belediye binasını satışa çıkaran kayyıma tepki: Talan kültürüdür
09:24 ZMO Başkanı Suiçmez: Hayvansal ürünlerin fiyatı artacak
09:20 'Bekçilik özel savaşın bir parçası oldu'
09:18 15 Şubat’ta koruculuğu da KDP’yi de bıraktı: İhanet etmeyeceğime yemin ettim
09:17 'Gözünün üstünde kaş var' iddianamesi!
09:14 Doç. Dr. Özgün: Aysel’i özgürleştirene kadar mücadele devam edecek
09:10 Sanatçı Çat: Yasaklanan Kürt dili, kültürü ve sanatıdır
09:07 Dr. Turan: ATK kararları hekimlik değerleriyle bağdaşmıyor
09:05 Sebahat Tuncel: Mela Mustafa’nın projesine ihanet ediliyor
09:02 Adalet talebine 11 soruşturma, 4 dava
09:01 ‘Çerkes soykırımı asimilasyonla devam ediyor’
09:00 20 MAYIS 2022 GÜNDEMİ
08:39 Michael Rubin: Türkiye’nin mülteci projesi etnik soykırımdır
08:32 Girê Spî’ye mülteciler yerleştirildi
19/05/2022
23:13 Hurda toplayan çocuklar duvarın altında kaldı: 1 ölü, 1 yaralı
23:00 Til Temir ve Zirgan’da bombardıman
21:16 BM Raportörü 17 yıl sonra İran’ı ziyaret etti
20:47 Efrîn’de tecride karşı yürüyüş
20:41 Koronadan 4 yeni vefat tespiti
20:04 İstanbul’da gözaltına alınan 8 kişi tutuklandı, 14 kişi serbest
19:12 İzmir ve Diyarbakır'da kadın cinayeti
18:50 Heftanîn’de hava hareketliliği: Bir asker yaşamını yitirdi
18:37 AKP’li Cahit Özkan görevden alındı
18:34 Adana ve İstanbul'da 'Mayıs ayı şehitleri' anıldı - YENİLENDİ
17:38 İngiliz sendikalarından Türkiye Büyükelçiliği'ne saldırıları kınama mektubu
17:26 Cudi’de yasaklar 8’inci gününde sürüyor
17:08 Besta’da kayalıklardan düşen Zeyrek yaralandı
17:06 Bagok ve Omerîya'da askeri hareketlilik
17:03 Gözaltına alınan 3 kişi serbest
17:02 Süleymaniye güvenliği Çelebi cinayetinde sessizliğini koruyor!
16:52 Dr. Xeyas Neyîse: Türkiye Kürt-Arap ortak çözüm mücadelesini tehdit ediyor
16:27 İstanbul’da 10 kişiye tutuklama talebi
16:03 Taliban'dan kadın TV sunucularına peçe zorunluluğu
15:38 Gözaltında katledilen Karakoç ve Ocak anıldı
15:26 Heftanîn’de çatışma: 1 korucu yaşamını yitirdi
15:16 Halkların Köprüsü Derneği mülteci karşıtlığına tepki gösterdi
15:12 İHD, Çukurova cezaevleri hak ihlalleri raporunu açıkladı
14:58 HDP'li 12 kişi gözaltına alındı
14:56 Direnişler Meclisi'nden Şenyaşar ailesine destek
14:45 Tutuklu yakınları: Dünya duysun Türkiye’de adalet yok
14:36 Amed Sağlık Platformu’ndan 29 Mayıs mitingine çağrı
13:57 Karakola 300 metre mesafede kadın cenazesi bulundu
12:36 Eyn Îsa köylerine bombardıman
12:19 İtalyalılar, Ukrayna ve Federe Kürdistan’da süren savaşa karşı greve gidiyor
12:18 İki yaşındaki Kadir’i katleden fail tutuklandı
12:00 Botan’da tutuklama konsepti: Kürtleri bitiremezsiniz
11:56 AKP-KDP ortaklığı ‘karınca’ların işini bitirdi
11:56 İstanbul’daki gözaltıların adliyeye sevki bekleniyor
11:55 Uzaklaştırma kararı olan polis kadını katletti
11:25 DBB kayyımı sosyal alanı ranta açtı, yeşil alanı askeriyeye devretti
11:20 Taş ocağında yaşamını yitiren Esen toprağa verildi
10:47 Şenyaşar ailesi: İnsanlık suçunu işleyen iktidarın arkasına saklanmış
09:57 Tecavüz faillerinin tutuklanma talebi reddedildi
09:33 ‘Kurtuluş devrimci mücadelededir’
09:32 Avukat Ezer: Yeni düzenlemeler yerine İstanbul Sözleşmesi uygulansın
09:30 Kayyım belediye binasını satılığa çıkardı
09:29 Kimyasal silah saldırılarına tepki: Onları Roboski ve Cizre’den tanıyoruz
09:29 İki çocuğunu yitiren anne: Bu bir ihanet savaşıdır
09:05 Diyarbakır esnafı: Ekonomik krizin nedeni savaş harcamasıdır
09:04 Bağımlılığa karşı spor ve kültürel etkinliklerle mücadele ediyorlar
09:03 AKP iktidarında en az 801 çocuk iş cinayetlerinde öldü
09:02 Afganistan'dan uluslararası kamuoyuna çağrı: Bizi duyun, görün
09:02 Öğrenciler yurttan çıkamıyor!
09:01 Pontuslu Rumlar: Karadeniz’de Rum paranoyası sürüyor
09:00 19 MAYIS 2022 GÜNDEMİ
18/05/2022
23:31 Süleymaniye’de saldırıya uğrayan Çelebi yaşamını yitirdi
23:23 Hakkari'de maden ocağının kurulmasına karşı çıkan köylüler darp edildi
22:46 KESK Van Şubeler Platformu’ndan etkinlik
21:40 Gizli tanık Ulaş'ın ifadesiyle bir kişi daha tutuklandı!
21:25 Koronadan 3 vefat, bin 443 yeni vaka
21:15 Kadınlar erkek şiddetini protesto etti
20:47 İzmir'deki KHK eylemi 212'nci haftasında
20:41 HDP'li Oluç: Harun gibi başlayıp Karunların Türkiye’sini yarattınız
20:33 Agit İpek’in annesinin evine polis baskını
20:28 Silopi’de intihar girişimi
20:24 BMG’nin açıklamasına polis müdahalesi: Çok sayıda gözaltı
20:12 TMMOB: Gezi Davası’nda tutuklananlar serbest bırakılsın
19:17 Yüksekova’da gözaltına alınan 3 kişi serbest
19:04 Finlandiya ve İsveç NATO başvurusunda bulundu
18:54 Sağlıkçıların Ankara'daki mitingine katılım çağrısı
18:20 AKP’li vekil, Erdoğan’ın ‘ilişkim yok’ dediği SADAT ile çalışıldığını belirtti
17:51 Beytüşşebap'ta hava hareketliliği
17:40 ‘Kürt sorunu sınır ötesi operasyonlarla çözülemez’
17:38 Tutuklu yakınlarından SYKP’ye ziyaret
17:10 Van Kadın Platformu: 18 gün içinde 16 kadın katledildi
17:03 Pancar toplarken düşen kadın yaşamını yitirdi
17:01 Oluç: Dedeoğulları ailesi katliamı arkasında kimler var?
16:52 DİSK-AR: Genç işsizlik AKP döneminde artıyor
15:46 Yüksekova’ya 3 asker cenazesi daha getirildi
15:44 Erdoğan’ın ‘ilişkim yok’ dediği SADAT’ın kurucusu başdanışmanlığını yapmıştı
15:34 Irak, Türkiye'yi topraklarından çıkması için BM’ye şikâyet etti