Reîsî bi biryarên îdamê û polîtîkayên tundiyê dihat naskirin

  • rojane
  • 14:06 20 Gulan 2024
  • |
img

ÎZMÎR - Serokkomarê Îranê Îbrahîm Reîsî ku di qezaya helîkopterê de mir, di “Komîteya Mirinê” de cih digirt û weke berpirsyarê mirina 3 hezar kesan tê zanîn. Di serî de çalakiyên ji bo Jîna Emînî, bi helwesta xwe ya tundiya li kolanan û biryarên darvekirinê di bîra her kesî de ma ye.  

 
Serokkomarê Îranê Îbrahîm Reîsî, Wezîrê Karên Derve Huseyîn Emîr Abdullahiyan, Melayê Xutbê yê Tebrîzê El Haşîm û Waliyê Azerbaycana Rojhilat Dr. Melîk Rahmetî duh bi şev dema bi helîkopterê diçûn qeza kirin û mirin. Reîsî, di hilbijartinên sala 2021’an de weke serokomar hatibû hilbijartin. Krîza aborî, çalakiyên Jîna Emînî, pevçûnên bi Îsraîlê re û dijminatiya li dijî kurdan mohra xwe li serdema Reîsî dan. 
 
DI KOMÎTEYA MIRINÊ DE CIH GIRT
 
Reîsî, di 14’ê kanûna 1960'an de li Meşhedê ji dayik bû. Piştî Şoreşa Îslamî ya sala 1979’an a li Îranê, di sala 1981’an de weke dozgerê Kereçê hate tayînkirin. Di demekî kin de weke Wekîlê Serdozgerê Tehranê hate tayînkirin. Bi fermanên rêberê olî yê Şoreşa Îranê, di sala 1988’an de di nava komîteya ku fermana kuştina muxalîfan dida de cih girt. Muxalîfên rejîmê navê “Komîteya mirinê” li vê komîteyê kirin. 4 endamên komîteyê hebûn û Reîsî jî yek ji wan bû. Di heman demê de Reîsî ji hêla muxalîfan ve weke “Ayetûllahê komkujiyan” tê binavkirin. Tê îdiakirin ku dema di komîteya biryara îdaman de cih digirt nêzî 3 hezar kes hatine bidarvekirin. Ji ber rola xwe ya di bidarvekirina girtiyên siyasî de û tepisandina çalakiyên kolanan ên di sala 2009’an de, di mijdara 2019’an de DYA’yê xist nava lîsteya kesên dê zext lê werin kirin. Reîsî, têkildarî rola xwe ya di darvekirinan de tu carî neaxivî. 
 
Piştî mirina Humeynî, Reîsî di sala 1989-1994’an de Serdozgertiya Tehranê, di navbera 1994-2004’an de jî Serokatiya Venêrîna Dewletê kir. Di sala 2004'an de Reîsî bû Cîgirê Yekemîn ê Serokê Erka Darazê, di sala 2014'an de bû Serdozgerê Giştî yê Îranê, di sala 2016’an de jî bû Serokê Weqfa Turbe û Kulliyeya Îmam Riza a li bajarê Meşhedê. Di adara 2019'an de Reîsî bû Serokê Erka Darazê û di 18’ê hezîrana 2021’ê de jî di hilbijartinan de bi ser ket û bû Serokkomarê 8’emîn ê Îranê. 
 
ÎDAM SÊ QET ZÊDETIR BÛN
 
Reîsî ku di sala 1988'an de endamê “Komîteya mirinê” bû, piştî bûyî serokkomar, hejmara kesên li Îranê tên bidarvekirin zêdetir bû. Li gorî rapora hevpar a Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê (IHR) ku navenda wê Norweç e û Li Dijî Cezayê Îdamê Bihevre (ECPM) a navenda wê Fransa, di sala 2021’ê de ku Reîsî bûbû serokkomar herî kêm 333 kes hatin bidarvekirin, ev hejmar di sala 2022’yan de bû 582, di sala 2023'yan de jî derket 834'an. Hema hema cezayên darvekirinê 3 qet zêdetir bûn. Balkêş e ku piraniya van ji welatiyên ji gelên cuda û bawermendên olên cuda bûn. Rejîma ku aktîvîstên siyasî yên kurd li qadên ji gel re vekirî bi dar ve dikir, di sala 2023’yan de bi îdaman gelê belûc hedef girt. Li gorî rapora 2023’yan; ji 834 kesên hatin bidarvekirin 167 jê belûc in. Tevî ku rêjeya nifûs belûcan a li Îranê ji sedî 5 jî ji sedî 20’ê kesên di sala 2023’yan de hatine bidarvekirin, belûc in. 
 
TUNDIYA LI DIJÎ ÇALAKIYÊN DERHEQÊ KRÎZA ABORÎ DE 
 
Reîsî di serdema serokkomariya xwe de hem li hundir hem jî li derve polîtîkayeke êrişkar meşand. Di hilbijartinan de bi soza “Têkoşîna li dijî krîza aborî” hatibûn hilbijartin lê bi hilbijartinê re protestoyên krîza aborî dest pêkirin. Di gulana 2022’yan de zemekî pir zêde ji bo nan û meqerneyê hate kirin û vê jî li seranserî Îranê rê li ber protestoyên mezin vekir. Bi taybet jî çalakiyên herî bibandor li eyaleta Huzistanê hatin lidarxistin û rejîmê jî bi tundî êriş bir ser. Di êrişên hêzên ewlekariyê û muhafizên şoreşê de gelek kes birîndar bûn, hatin binçavkirin û girtin. Li bajarên çalakî lê dihatin lidarxistin înternet bi temamî hate qutkirin û li bajarê derdorê jî hate kêmkirin. 
 
ROL Û RISTA WÎ YA DI XWEPÊŞANDANÊN JÎNA EMÎNÎ DE 
 
Piştî vana çalakiyan di salên herî dawî de Îran bû cihê xwepêşandanên girseyî. Jîna Emînî bi zimanê farisî wekê Mehsa Emînî dihate naskirin, jinek 22 salî ya kurd bû ku di 13’ê Îlona sala 2022’yan de ji aliyê polîsên exlaqê yên Îranê ve bi hinceta ku xwepêçana wê sererast û serûber nîne hatibû desteserkirin û ji aliyê heman hêzan ve di dema desteserkirinê de hatibû îşkencekirin. Ji ber derbên polîsan ku li serê Jîna Emînî dikeve, di 19’ê îlona sala 2022’yan de li Nexweşxaneya Kesrayê ku li ser kolana Alvend a li qada Arjentîn a Tehranê ye jiyana xwe ji dest dabû.
 
Jîna Emînî keçeke kurd e ku ji bajarê Seqiza Rojhilata Kurdistanê bû. Jîna di nav malbateke rewşenbîr de mezin bûbû. 
 
Hê Jîna Emînî li nexweşxaneyê dihat dermankirin û binçavkirî bû li ser seranserî Îranê xwepêşandanan dest pê kir û ev xwepêşandan dê bibûya çirûska xwepêşandan û çalakiyên li asta cîhanê. 
 
Dîmenên jinên kurd û yên îranî ku şalpeyên xwe dişewitandin û porê xwe jê dikirin belav dibiûn û dirûşma “Jin Jiyan Azadî” bû remz û nîşana çalakiyên li asata cîhanê. Îbrahîm Reîsî piştî mirina Jînayê daxuyanî da û gotibû, “Em ê rê nedin xwepêşandan û serhildêran. Ev daxwaziya gel e.” 
 
Lê tevî daxuyaniya Reîsî jî xwepêşandan li tevahiya Îranê belav bûn û hikûmeta wî li dijî xwepêşandanan dest bi zextên tund kir. Reîsî ferman da polîsan ku êrişî xwepêşandaran bikin. Xwepêşandan bi mehan berdewam kir. Li gorî daneyên Neteweyên Yekbûyî; 551 xwepêşandar ji aliyê polîsan ve hatine qetilkirin. Ji 20 hezarî zêdetir xwepêşandar hatin binçavkirin û 9 xwepêşandar jî hatin bidarvekirin. 
 
QANÛNA ŞALPEYÊ PÊŞKÊŞ KIR 
 
Reîsî helwesta xwe ya hişk li welat berdewam kir. Di salvegera yekemîn a qetilkirina Jîna Emînî de wî pêşnûmeya qanûna “Piştekkirina Çanda Îffet û Şalpeyê” pêşkêşî Meclisa Îranê kir. Di 23’yê îlona 20223’yan de ev qanûn hat erêkirin û bi vê qanûnê re kesên ku qanûna çalpeyê binpê bikin wê cezayê pereyan li wan bê birin, xizmeta wan a li bankayan bê astengkirin û dê karûbarê edlî bê destpêkirin. 
 
POLÎTÎKAYA WÎ YA LI ROJHILATA NAVÎN 
 
Di dema Reîsî yê ku di siyaseta navxweyî de bi helwesta hişkt tê nasîn, li Rojhilata Navîn jî her ku çû hêrsdarî ango tansiyon zêde bû. Reîsî bandora xwe ya li ser Iraq, Sûriyê û Yemenê berdewam kir û di dema wî de cara yekem Îranê rasterast û eşkere êriş bir ser Îsraîlê. Di 1’ê nîsana 2024’an de Îsraîlê li Sûriyê êrişî Sefaretxaneya Îranê kir û piştre di 13’ê nîsanê de Îranê bi amûrên hewayî yên bêmirov û moşekan êrişî Îsraîlê dikir. Îranê navê “Tevgera Sadik Vaat” li êrişa xwe kir. Îsraîlê jî li dijî Îranê dest bi êrişan kir. Piştî van êrişan Reîsî îdia kir ku her roja ku diçe gel li dijî helwesta wan a Amerîkayê û Îsraîlê piştgirî dide wan. Reîsî ku bi helwesta xwe ya hişk dihat nasîn di meseleya Filîstînê de jî li dijî Îsraîlê gotinên hişk û tund anîbû ziman. Beriya helîkopterê bikeve bi çend seatan Reîsî dîsa piştevaniya xwe ya ji bo Filistînê anîbû ziman û gotibû, “Filistîn meseleya ewil a welatên misilmanan e.” 
 
GAVÊN ASAYÎBÛNÊ 
 
Reîsî di adara 2023’yan de ji bo navbera xwe û rikberê xwe yê li herêmê Erebistana Suîdî xweş û rast bike, gav avêtin. Tevî şerê li Filistîn û Îsraîlê jî Reîsî bi Erebistanê û Misrê re hevdîtin pêk anî û ev ket nav pêvajoya asayîbûnê. Reîsî bi Tirkiyeyê re jî ango bi Tayyîp Erdogan re jî li hev bû û wek hev difikirîn. Reîsî di 24’ê çileya îsal de di 10 xalên wek aborî, ewlehî, çûnehat, gumrik, sînor û çandiniyê de hevkarî û peyman li gel Erdogan da îmzekirin. 
 
GELEK KESAN REHMET LÊ NEKIR 
 
Li aliyê din piştî ketina helîkoptera Reîsî bi hezaran bikarhenêrên medya dîjîtal, nûnerên mafên mafên mirovan û rêxistinên jinan mirina wî radigihandin û wî wek berpirsê darvekirin û zextên li ser jinan belav kirin. Her wiha li bajarê Jîna Emînî Seqizê xelkê mirina wî bi teqandina fişekên hewayî pêşwazî kirin. 

Sernavên din

13/06/2024
20:24 Hatîmogullari: Bila qeyûm demildest dest ji peywirê berde
Bakirhan: Colemêrg em in, hebe hebe ew dagirker in
18:19 Di mîtînga li dijî qeyûm de peyamên berxwedanê: Wê ev polîtîka têk biçe
16:57 Akiş ji mitîngê re peyam şand: Em ê berxwedana xwe bidomînin
16:51 Artêşa Îsraîlê bi ser Cenînê de girt
16:50 Li Şaredariya Sêrtê sepana ‘Jinqertê’
16:41 Di doza ‘Akademiya KCK’ê’ de 12 kesan beraet kir
16:20 Bi deh hezaran kes di mitînga şermezarkirina qeyûm de ne
15:08 Bi hezaran kes hewl didin ji Depînê derbasî nava Colemêrgê bibin
14:31 Li Colemêrgê ji du baskan ve bi hezaran kes diherikin qada mitîngê
14:00 Beriya Cejna Qurbanê li Îdir û Rihayê zem li bihayê nan hate kirin
13:44 Dozger xwest 6 rojnamegerên jin bên cezakirin
13:36 Rêxistinên hiqûqê li dijî tecrîdê serî li Baroya Enqereyê dan
13:35 Li Eskîşehîrê jinek û zarokê xwe hatin qetilkirin
13:20 Rapora Egîtîm Senê: Dixwazin nifşekî napirse û îtîraz nake biafirînin
12:45 Di 5 mehên ewil ên salê de 738 karker mirin
12:19 Şewata li parzîngeha li Hewlêrê derketî nikare were vemirandin
12:11 Xizmeta şaredariyê ya avê bi hinceta ‘teserûfê’ hate astengkirin
11:57 ‘Sîxûrtiya bandorê' ji paketa darazê hate derxistin
11:51 Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê ‘Planên Stratejîk’ bi gel re amade dike
11:37 Parêzeran ji bo hevdîtina bi Abdullah Ocalan re serlêdan kirin
11:09 Dozger ji rojnamevan Muftuoglû re ceza xwest
11:08 Çalakvanên li dijî qeyûm ketibûn rê gihiştin Colemêrgê
10:58 Ji ber rapora ATK’ê nehat danişîn hat taloqkirin
10:57 Tirkiye ji bo karkeran di nava 10 welatên herî xerab de ye
10:46 Birayê Omer Hayrî Konar hate binçavkirin
10:28 Helbestên 'talûke' yên girtî Bataray wekî pirtûk hatin çapkirin
10:19 Li 16 bajaran 58 kes hatin binçavkirin
10:18 Piştî meaşê wan hat birîn dest bi provokatoriyê kirin
10:17 Doza Poyrazê li Dadgeha Bilind e: Divê faîlên siyasî bên aşkerekirin
09:58 Çûyîna derveyî welat a hevşaredar Sîncar hate astengkirin
09:56 ‘Heta ku qeyûm diçe em ê li ber xwe bidin’
09:47 ‘Ji bo çareseriyê divê Abdullah Ocalan azad bibe’
09:45 Di êrişan de 2 hezar hektar erdên çandiniyê û 19 hezar dar şewitîn
09:44 Hunermendan bertek nîşanî qeyûm dan: Qeyûm dagirkerî, darbe û îpotekirina vînê ye
09:43 Ber bi Colemêrgê ve ketin rê
09:30 Di mirina biguman de rojnivîsk winda ye
09:29 Parêzer Sevîmlî: Qeyûm rêbirî ye, tu bingeheke wê ya qanûnî tune ye
09:03 Girtiyên siyasî ji bo azadiya Abdullah Ocalan 200 roj in li ber xwe didin
09:00 ROJEVA 13'Ê HEZÎRANA 2024'AN
08:34 Konsera dawî ya 6’emîn Rojên Ma Musicê diyarî Colemêrgê hat kirin
12/06/2024
23:54 Li Stenbolê li dijî xespkirina vînê meş: Em qeyûm qebûl nakin
22:50 Nobeda li dijî desteserkirina vînê didome: Divê peyama mîtînga Colemêrgê xurt be
20:29 Rêveberê DEM Partiyê Avşar li edliyê hat derbkirin
20:25 Çalakvanên Cenevreyê wê di 25’ê Hezîranê de li pêşiya CPT’yê bin
20:16 Li Wanê 7 kes hatin binçavkirin
17:06 Di doza kuştina Tahîr Elçî de polîsên bersûc hatin beraetkirin
17:03 Derket holê ku yek ji provokatorên li pêşiya şaredariyê namzeta AKP’ê ye
16:38 Meşa Demokrasiyê li Colemêrgê ye: Em ê qeyûm bişînin
16:34 Faîlên tecawizê hatin girtin
16:26 ‘Meşvanên Demokrasiyê’ gihiştin Colemêrgê
16:16 Malbatên girtiyan bi Wezîrê Dadê Tûnç re hevdîtin kirin
16:15 Karsazên Amedê bertek nîşanî 'qeyûmperestan' dan: Em kesên îthalkirî naxwazin
16:04 Li bendê ye biryara Doza Tahîr Elçî were eşkerekirin
16:02 Alimên olî: Ji bo ku dengê me bilindtir bibe em ê li Colemêrgê bin
15:51 Dîmenên lêdanê yên melayê ‘sîxûr’ derketin holê
15:28 Li Cizîrê jinekê bi awayekî guman jiyana xwe ji dest da
15:08 ÎHD: Divê qanûnên ku xebitandina zarokan qedexe dikin bên çêkirin
15:07 Faîlê tundiyê Sînan Akay hate girtin
13:40 Di kongreya MEBYA-DER’ê de bertek nîşanî tecrîda li Îmraliyê dan
13:27 Têkildarî giliya rojnamevan a derbarê lêgerîna tazî de biryara neşopandinê
13:03 Dozger ji bo Samast daxwaza demboriyê kir!
12:17 Ji ber berteka nîşanî tecawizkar dabû ceza dan lîstikvan Ezgî Molayê
12:16 AYM’ê têkildarî şopandina hevdîtina parêzer û muwekîl biryara binpêkirinê da
12:12 Siyasetmedar Ferîdûn Yazar li ser gora xwe hat bibîranîn
11:55 Gerok Ma li Şemrexê şahiya zarokan li dar xist
11:54 Li Stenbolê li dijî nexweşxaneyeke taybet êrişeke çekdarî
11:41 Ji bo ji qeyûm re bêjin ‘raweste’ bi rê ketin
11:25 Danişîna teqîna li Pasûrê hat taloqkirin
11:23 Zarokê wesayîtê lê xistî jiyana xwe ji dest da
11:12 Pisporan ji bo Meclisa Alman pêşniyar kirin: Tirkiyeyê ji konseyê derxînin
11:06 'Li Tirkiyeyê ji her 5 zarokan yek jê weke karker tê xebitandin’
11:03 'Dixwazin ser cînayeta zarokê karker Haskîro binuximînin’
10:42 Parêzer Nîkbakht: Cezayê li Ozdemîr hatiye birîn cezayekî keyfî ye
10:30 Parêzeran di Doza Tahîr Elçî de eywana dadgehê terikand
09:58 Rojnamevan Silêman Ehmed 232 roj in girtî ye
09:02 Malbata Denîz Poyraz: Keça me di dilê gelê kurd de dijî
09:02 Mitînga Colemêrgê li Qada Otogarê ye: Li dijî qeyûm dengê xwe bilind bikin
09:01 Wê sibê biçin mitînga Colemêrgê: Divê gel xwedî li vîna xwe derkeve
09:01 Çalakiya 'Azadkirina Ocalan' ya girtiyan didome
09:01 Hejmara 'karkeriya zarokan'' her sal zêdetir dibe
09:00 ROJEVA 12'Ê HEZÎRANA 2024'AN
08:48 Li Amedê 6 siyasetmedar hatin girtin
11/06/2024
22:45 Berxwedana li dijî desteserkirina vînê didome
20:59 Li Cizîrê mirineke biguman
20:53 Li Colemêrgê kolan bi kolan gel vexwendin mitîngê
20:07 Piştî hevdîtina Ozel-Erdogan MYK'ya CHP'ê civiya
20:00 Di hevdîtina DEM Partî û KE'yê de tecrîd hat gengeşekirin
19:43 Hevdîtina Ozel û Erdogan saet û nîvekê dewam kir
16:23 Bertek nîşanî derbkirina parêzer Kaya dan: Êrişeke li dijî parastinê hatiye kirine
16:22 Nerazîbûn nîşanî êrişa li ser SwingAmedê hat dayîn
16:08 ‘Divê nexweşên Nexweşxaneya Dewletê ya Îluhê neyên mexdûrkirin’
15:39 DBB’ê bertek nîşanî medyaya alîgir da: Em tenê dikarin li pêşberî gel çok deynin
15:31 Sonuk: Qeyûm xizmeta gel nekiriye, ji bo saziyên dewletê xebitî ye
14:09 Danişîna kameraman Akkaya hat taloqkirin
14:08 Ji bo polîsên ku lêgerîna tazî ferzkiribûn daxwaza cezakirinê
14:06 Ji bo mitînga Colemêrgê bang hate kirin
13:11 Zarokê di atolyeya tekstîlê de dihat xebitandin jiyana xwe ji dest da
12:55 Bahçelî dîsa gelê kurd hedef girt
12:46 Bertek nîşanî serokê ku got ‘Em hewl didin şerh deynin ser kurdî’ dan
12:45 Hatîmogûllari ji Erdogan re got: Ma gel tenê dema te hildibijêre dibe gel?