Reîsî bi biryarên îdamê û polîtîkayên tundiyê dihat naskirin

  • rojane
  • 14:06 20 Gulan 2024
  • |
img

ÎZMÎR - Serokkomarê Îranê Îbrahîm Reîsî ku di qezaya helîkopterê de mir, di “Komîteya Mirinê” de cih digirt û weke berpirsyarê mirina 3 hezar kesan tê zanîn. Di serî de çalakiyên ji bo Jîna Emînî, bi helwesta xwe ya tundiya li kolanan û biryarên darvekirinê di bîra her kesî de ma ye.  

 
Serokkomarê Îranê Îbrahîm Reîsî, Wezîrê Karên Derve Huseyîn Emîr Abdullahiyan, Melayê Xutbê yê Tebrîzê El Haşîm û Waliyê Azerbaycana Rojhilat Dr. Melîk Rahmetî duh bi şev dema bi helîkopterê diçûn qeza kirin û mirin. Reîsî, di hilbijartinên sala 2021’an de weke serokomar hatibû hilbijartin. Krîza aborî, çalakiyên Jîna Emînî, pevçûnên bi Îsraîlê re û dijminatiya li dijî kurdan mohra xwe li serdema Reîsî dan. 
 
DI KOMÎTEYA MIRINÊ DE CIH GIRT
 
Reîsî, di 14’ê kanûna 1960'an de li Meşhedê ji dayik bû. Piştî Şoreşa Îslamî ya sala 1979’an a li Îranê, di sala 1981’an de weke dozgerê Kereçê hate tayînkirin. Di demekî kin de weke Wekîlê Serdozgerê Tehranê hate tayînkirin. Bi fermanên rêberê olî yê Şoreşa Îranê, di sala 1988’an de di nava komîteya ku fermana kuştina muxalîfan dida de cih girt. Muxalîfên rejîmê navê “Komîteya mirinê” li vê komîteyê kirin. 4 endamên komîteyê hebûn û Reîsî jî yek ji wan bû. Di heman demê de Reîsî ji hêla muxalîfan ve weke “Ayetûllahê komkujiyan” tê binavkirin. Tê îdiakirin ku dema di komîteya biryara îdaman de cih digirt nêzî 3 hezar kes hatine bidarvekirin. Ji ber rola xwe ya di bidarvekirina girtiyên siyasî de û tepisandina çalakiyên kolanan ên di sala 2009’an de, di mijdara 2019’an de DYA’yê xist nava lîsteya kesên dê zext lê werin kirin. Reîsî, têkildarî rola xwe ya di darvekirinan de tu carî neaxivî. 
 
Piştî mirina Humeynî, Reîsî di sala 1989-1994’an de Serdozgertiya Tehranê, di navbera 1994-2004’an de jî Serokatiya Venêrîna Dewletê kir. Di sala 2004'an de Reîsî bû Cîgirê Yekemîn ê Serokê Erka Darazê, di sala 2014'an de bû Serdozgerê Giştî yê Îranê, di sala 2016’an de jî bû Serokê Weqfa Turbe û Kulliyeya Îmam Riza a li bajarê Meşhedê. Di adara 2019'an de Reîsî bû Serokê Erka Darazê û di 18’ê hezîrana 2021’ê de jî di hilbijartinan de bi ser ket û bû Serokkomarê 8’emîn ê Îranê. 
 
ÎDAM SÊ QET ZÊDETIR BÛN
 
Reîsî ku di sala 1988'an de endamê “Komîteya mirinê” bû, piştî bûyî serokkomar, hejmara kesên li Îranê tên bidarvekirin zêdetir bû. Li gorî rapora hevpar a Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê (IHR) ku navenda wê Norweç e û Li Dijî Cezayê Îdamê Bihevre (ECPM) a navenda wê Fransa, di sala 2021’ê de ku Reîsî bûbû serokkomar herî kêm 333 kes hatin bidarvekirin, ev hejmar di sala 2022’yan de bû 582, di sala 2023'yan de jî derket 834'an. Hema hema cezayên darvekirinê 3 qet zêdetir bûn. Balkêş e ku piraniya van ji welatiyên ji gelên cuda û bawermendên olên cuda bûn. Rejîma ku aktîvîstên siyasî yên kurd li qadên ji gel re vekirî bi dar ve dikir, di sala 2023’yan de bi îdaman gelê belûc hedef girt. Li gorî rapora 2023’yan; ji 834 kesên hatin bidarvekirin 167 jê belûc in. Tevî ku rêjeya nifûs belûcan a li Îranê ji sedî 5 jî ji sedî 20’ê kesên di sala 2023’yan de hatine bidarvekirin, belûc in. 
 
TUNDIYA LI DIJÎ ÇALAKIYÊN DERHEQÊ KRÎZA ABORÎ DE 
 
Reîsî di serdema serokkomariya xwe de hem li hundir hem jî li derve polîtîkayeke êrişkar meşand. Di hilbijartinan de bi soza “Têkoşîna li dijî krîza aborî” hatibûn hilbijartin lê bi hilbijartinê re protestoyên krîza aborî dest pêkirin. Di gulana 2022’yan de zemekî pir zêde ji bo nan û meqerneyê hate kirin û vê jî li seranserî Îranê rê li ber protestoyên mezin vekir. Bi taybet jî çalakiyên herî bibandor li eyaleta Huzistanê hatin lidarxistin û rejîmê jî bi tundî êriş bir ser. Di êrişên hêzên ewlekariyê û muhafizên şoreşê de gelek kes birîndar bûn, hatin binçavkirin û girtin. Li bajarên çalakî lê dihatin lidarxistin înternet bi temamî hate qutkirin û li bajarê derdorê jî hate kêmkirin. 
 
ROL Û RISTA WÎ YA DI XWEPÊŞANDANÊN JÎNA EMÎNÎ DE 
 
Piştî vana çalakiyan di salên herî dawî de Îran bû cihê xwepêşandanên girseyî. Jîna Emînî bi zimanê farisî wekê Mehsa Emînî dihate naskirin, jinek 22 salî ya kurd bû ku di 13’ê Îlona sala 2022’yan de ji aliyê polîsên exlaqê yên Îranê ve bi hinceta ku xwepêçana wê sererast û serûber nîne hatibû desteserkirin û ji aliyê heman hêzan ve di dema desteserkirinê de hatibû îşkencekirin. Ji ber derbên polîsan ku li serê Jîna Emînî dikeve, di 19’ê îlona sala 2022’yan de li Nexweşxaneya Kesrayê ku li ser kolana Alvend a li qada Arjentîn a Tehranê ye jiyana xwe ji dest dabû.
 
Jîna Emînî keçeke kurd e ku ji bajarê Seqiza Rojhilata Kurdistanê bû. Jîna di nav malbateke rewşenbîr de mezin bûbû. 
 
Hê Jîna Emînî li nexweşxaneyê dihat dermankirin û binçavkirî bû li ser seranserî Îranê xwepêşandanan dest pê kir û ev xwepêşandan dê bibûya çirûska xwepêşandan û çalakiyên li asta cîhanê. 
 
Dîmenên jinên kurd û yên îranî ku şalpeyên xwe dişewitandin û porê xwe jê dikirin belav dibiûn û dirûşma “Jin Jiyan Azadî” bû remz û nîşana çalakiyên li asata cîhanê. Îbrahîm Reîsî piştî mirina Jînayê daxuyanî da û gotibû, “Em ê rê nedin xwepêşandan û serhildêran. Ev daxwaziya gel e.” 
 
Lê tevî daxuyaniya Reîsî jî xwepêşandan li tevahiya Îranê belav bûn û hikûmeta wî li dijî xwepêşandanan dest bi zextên tund kir. Reîsî ferman da polîsan ku êrişî xwepêşandaran bikin. Xwepêşandan bi mehan berdewam kir. Li gorî daneyên Neteweyên Yekbûyî; 551 xwepêşandar ji aliyê polîsan ve hatine qetilkirin. Ji 20 hezarî zêdetir xwepêşandar hatin binçavkirin û 9 xwepêşandar jî hatin bidarvekirin. 
 
QANÛNA ŞALPEYÊ PÊŞKÊŞ KIR 
 
Reîsî helwesta xwe ya hişk li welat berdewam kir. Di salvegera yekemîn a qetilkirina Jîna Emînî de wî pêşnûmeya qanûna “Piştekkirina Çanda Îffet û Şalpeyê” pêşkêşî Meclisa Îranê kir. Di 23’yê îlona 20223’yan de ev qanûn hat erêkirin û bi vê qanûnê re kesên ku qanûna çalpeyê binpê bikin wê cezayê pereyan li wan bê birin, xizmeta wan a li bankayan bê astengkirin û dê karûbarê edlî bê destpêkirin. 
 
POLÎTÎKAYA WÎ YA LI ROJHILATA NAVÎN 
 
Di dema Reîsî yê ku di siyaseta navxweyî de bi helwesta hişkt tê nasîn, li Rojhilata Navîn jî her ku çû hêrsdarî ango tansiyon zêde bû. Reîsî bandora xwe ya li ser Iraq, Sûriyê û Yemenê berdewam kir û di dema wî de cara yekem Îranê rasterast û eşkere êriş bir ser Îsraîlê. Di 1’ê nîsana 2024’an de Îsraîlê li Sûriyê êrişî Sefaretxaneya Îranê kir û piştre di 13’ê nîsanê de Îranê bi amûrên hewayî yên bêmirov û moşekan êrişî Îsraîlê dikir. Îranê navê “Tevgera Sadik Vaat” li êrişa xwe kir. Îsraîlê jî li dijî Îranê dest bi êrişan kir. Piştî van êrişan Reîsî îdia kir ku her roja ku diçe gel li dijî helwesta wan a Amerîkayê û Îsraîlê piştgirî dide wan. Reîsî ku bi helwesta xwe ya hişk dihat nasîn di meseleya Filîstînê de jî li dijî Îsraîlê gotinên hişk û tund anîbû ziman. Beriya helîkopterê bikeve bi çend seatan Reîsî dîsa piştevaniya xwe ya ji bo Filistînê anîbû ziman û gotibû, “Filistîn meseleya ewil a welatên misilmanan e.” 
 
GAVÊN ASAYÎBÛNÊ 
 
Reîsî di adara 2023’yan de ji bo navbera xwe û rikberê xwe yê li herêmê Erebistana Suîdî xweş û rast bike, gav avêtin. Tevî şerê li Filistîn û Îsraîlê jî Reîsî bi Erebistanê û Misrê re hevdîtin pêk anî û ev ket nav pêvajoya asayîbûnê. Reîsî bi Tirkiyeyê re jî ango bi Tayyîp Erdogan re jî li hev bû û wek hev difikirîn. Reîsî di 24’ê çileya îsal de di 10 xalên wek aborî, ewlehî, çûnehat, gumrik, sînor û çandiniyê de hevkarî û peyman li gel Erdogan da îmzekirin. 
 
GELEK KESAN REHMET LÊ NEKIR 
 
Li aliyê din piştî ketina helîkoptera Reîsî bi hezaran bikarhenêrên medya dîjîtal, nûnerên mafên mafên mirovan û rêxistinên jinan mirina wî radigihandin û wî wek berpirsê darvekirin û zextên li ser jinan belav kirin. Her wiha li bajarê Jîna Emînî Seqizê xelkê mirina wî bi teqandina fişekên hewayî pêşwazî kirin. 

Sernavên din

19/06/2024
23:05 Çalakiyên nobedê di roja 16'an de ne
22:55 Li Mawayê şer: 2 kesan jiyana xwe ji dest da
22:50 Binarê Qendîl dîsa hat bombekirin
22:28 Li 3 bajarên Swîsreyê bi sedan name ji CPT'yê re hatin şandin
16:49 Welatî û siyasetmedaran li Şaredariya Wanê cejna hev piroz kirin
16:33 Li Stenbolê mitînga li dijî qeyûm dê bê lidarxistin
15:42 Li Çiyayê Araratê operasyona leşkerî hat destpêkirin
15:30 Rûsyayê û Koreya Bakur 'peymana parastinê' îmze kirin
15:18 Dadgerê ku krîza mazbataya Wanê derxist hat terfîkirin
15:00 Li Çiyayê Mawa piştî operasyona leşkerî şer qewimî
14:46 Koçyîgît: Çi dibe bila bibe teqez em ê bi ser bikevin
14:21 Şewata li Çiyayê Metîna berdewam dike
12:37 Prof. Lemkow: Divê Ocalan azad bibe
12:31 Tedawiya Noam Chomsky dê li malê bê domandin
10:50 Li Mekkeyê herî kêm 577 hecî mirin
10:32 Li Stenbolê pankarta ‘bicehime qeyûm’ bi keştiyê ve daliqandin
10:27 Konseya Ewropayê: Bila Demîrtaş û Kavala bên berdan
10:27 Ji jinan kampanya ‘Derzîkirina HPV’ê ya belaş’
09:25 Çalakiya girtiyan a 'Ji Abdullah Ocalan re azadî' berdewam dike
09:14 Binpêkirinên mafan ji zarokan re mirin û travmayê tîne
09:08 ‘Kanê ew cejnên berê’
09:02 'Divê em ji bo girtiyan ji xewa giran şiyar bin'
09:00 ROJEVA 19'Ê HEZÎRANA 2024'AN
18/06/2024
23:58 ‘Noam Chomsky jiyana xwe ji dest neda'
22:59 Berxwedana li dijî qeyûm didome
21:45 Li Binarê Qendîlê piştî bombebaranê şewat derket
21:30 Jinên Femînîst texrîbatên qeyûman vegotin
19:53 Hûnermend Erîncîn: Qeyûm darbeya li dijî mafê bijartin û hilbijirînê ye
19:13 Aksakal bi ser gora xwe hate bîranîn
19:01 Bakirhan: Mûş dê xizmeta heq dike bibîne
18:42 Hatîmogûllari: Derewa AKP’ê ya ‘asayîbûnê’ li Colemêrgê eşkere bû
17:30 Di 6 mehan de herî kêm 833 êriş hatin lidarxistin
16:53 Cezayê hefsê li Nêrgis Mûhammedî birîn
16:42 Li mezraya Tunagragê ya Pîranê kamera bi kaniyê ve kirin
16:22 Li Erdexanê barîna gijlokê bandoreke neyînî li trafîkê kir
16:11 Ciwanê ku kete Çemê Êlihê jiyana xwe ji dest da
14:50 Gamze Akar a winda hate dîtin
14:46 Li Tûzlayê agir bi fabrîqeyê ket
14:31 Yekemîn şaredara jin a Bazîdê Kûbîlay hate berdan
13:57 Ji bo turbînên RES’ê dê 36 hezar dar bên birîn
13:43 Girtiyê jê re gotin ‘tiştekî te nîne’ û şandin qawişê jiyana xwe ji dest da
13:42 Ji 115 kesan berteka hevpar: Mafê bijartin û hilbijartinê parastî ye
12:44 Serlêdanên ji bo Xelatên Rojnamevaniyê yên Mûsa Anter dest pê kirin
11:21 Li peravên Îtalyayê du keştiyan qeza kir: 11 kes mirin, zêdetirî 60 kesan winda ne
11:05 Li Îranê agir bi nexweşxaneyekê ket: 9 kes mirin
11:04 Altinors ê dîl girtî: Komara Demokratîk fikra hevpar a kurdan û çîna karkeran e
10:22 Li Berlînê xwepêşandana 'Rojên Diyaloga bi Ocalan re'
10:21 Komên paramîlîter li Efrînê welatiyekî din revandin
09:42 Dayik û zarokê wê yê di şewatê de asê man jiyana xwe ji dest dan
09:37 Di 24 saetan de 824 qeza çêbûn: 6 kesan jiyana xwe ji dest dan
09:06 Hevserokê OHD’a Wanê: Tu bingeheke hiqûqî ya tecrîdê nîne
09:04 Berteka polîtîkayên dubendî yên desthilatê: Hûn nikarin cihêkariyê bikin
09:02 Çalakiya girtiyan a 'Ji Abdullah Ocalan re azadî' didome
09:01 Serokê Odeya Zîraetê yê Bajarê Nû Îskenderoglû: Divê TMO bihayên zad nû bike
09:00 ROJEVA 18'Ê HEZÎRANA 2024'AN
08:33 Mamosteyê faîlê tacîza zayendî hate girtin
08:23 Îsraîlê êrişî Wargeha Nûsayratê kir: 7 kesan jiyana xwe ji dest da
17/06/2024
23:09 Di çalakiya li dijî qeyûm a Stenbolê de berteka tecrîda li Îmraliyê
22:14 Di nobeta li dijî qeyûm de Denîz Poyraz hate bîranîn
20:08 Erdogan têkildarî tifaq û hilbijartina pêşwext daxuyanî da
19:49 Li Efrînê du bira hatin revandin
17:32 Li Ekvadorê hezaz: 6 mirî û gelek winda hene
16:14 Cîgirê Serokê CHP’ê yê Stenbolê Comert: Em dikarin bi hev re zilmê bi dawî bikin
15:58 Lîstikvan Esen bertek nîşanî qeyûm da
15:57 Di serdana şaredariyan de peyama ‘şaredarvaniya gelparêz’
14:57 Li Riha û Semsûrê mirina biguman a zarokan
13:38 CHP’ê û Gelecekê bi boneya cejnê serdana DEM Partiyê kirin: Rojev bû qeyûm
13:10 Denîz Poyraz li ser gora xwe hate bibîranîn
12:52 Di sala 2023’yan de 781 serlêdan li TÎHV’ê hatine kirin
12:06 Reuters: Netanyahû kabîneya şer fesih kir
10:41 Polîsekî hevjîna xwe û zarokê wê qetil kirin
10:33 Roja duyemîn a betlaneya cejnê: 11 kes mirin, hezar û 295 kes birîndar bûn
09:16 Rojnamevan Aykol bêyî ku agahiya wî hebe kirine endamê AKP’ê
09:11 Çalakiya girtiyan a ji bo azadiya Abdullah Ocalan didome
09:08 Xêr û bêra zeviyên çandiniyê kêm dibe
09:06 Rojeva jinan li dijî êrişan têkoşîna hevpar e
09:04 Prz. Yureklî: CPT, KE û DMME nikare ji gotina NY’yê ya ‘Li Îmraliyê îşkence heye’ re bêalî bimîne
09:01 Encama DNA’yê ji malbatê re nehate ragihandin: 4 sal in cenazeyê kurê xwe dixwaze
09:00 ROJEVA 17'Ê HEZÎRANA 2024'AN
16/06/2024
23:11 Di roja ewil a cejnê de 16 hezar kes xwe birîndar kirin
22:18 Li Amedê nobetên li dijî qeyûm bi konserê ve berdewam kir
21:00 Li Meletiyê erdhej çêbû
20:13 Li dijî Metînayê êrişa hewayî
20:02 Li Gurcistanê ser hev erdhej çêbûn
18:39 Li Elbakê 28 pez xwe ji zinar avêtin
17:55 Di êrişa DAIŞ'ê de 4 leşker hatin kuştin
17:43 Hatîmogûllari: Em ê bêyî gilî û gazin xizmetê bikin
16:51 Bakirhan, li Agiriyê serdana şaredariyan kir
14:42 Hunermend Demîrcîoglû û Aydin bertek nîşanî qeyûm dan: Faşîzm e
14:09 Li Şirnex û Amedê cejn hatin pîrozkirin
13:56 Li Stenbolê serdana goristanan: Em soz didin dê têkoşîna azadiyê serbikeve
13:06 Polîsan bi ser Girtîgeha Karabukê de girtin: 10 saetan li qawişan lêgerîn kirin
13:00 Denîz Poyraz dê li ser gora xwe bê bibîranîn
11:51 DAIŞ’iyên ku peywîrdarên girtîgehê dîl girtibûn hatin kuştin | HATE NÛKIRIN
10:21 Roja ewil a betlaneya cejnê: 852 qeza, 5 mirî
10:20 Li Eskîşehîrê tundiya mêr
09:56 Hejmara nû ya Kovara Jin derket
09:54 Aktar: Dadgehê rola xwe lîst
Bati: Di cînayetên polîtîk de necezakirin bû kevneşopiyek
09:28 Vedat Aydin li ser gora xwe hat bibîranîn
09:11 Çalakiya girtiyan a ji bo azadiya Abdullah Ocalan didome