Oremar: Berxwedana Qazî bi têkoşîna Ocalan re bû yek

img
 
WAN - Bi ser darvekirina pêşengê Komara Kurdistanê Qazî Mihemed re 75 sal derbas bûn. Nivîskar Kakşar Oremar got: “Berxwedana Qazî Mihemed îro bi têkoşîna birêz Ocalan ku da destpêkirin re bûye yek. Ev têkoşîn li Rojhilat bi felsefeya ‘Jin jiyan azadî’ didome.” 
 
Li bajarê Mahabadê yê rojhilatê Kurdistanê bi pêşengtiya Pêşewa Qazî Mihemed Komara Kurdistanê hatibû avakirin. Bi ser darvekirina Qazî Mihemed re 75 sal derbas bûn. Li Mahabadê yek ji malbatên tên nasîn malbata Qazî ye. Qazî Mihemed ku yek ji ferdên vê binemalê ye di sala 1893’yan de hatiye dinê. Pêşewa dibistana xwe li cihek bi navê Qutibxane ku dersa olî lê tê dayîn, kuta dike. Pêşewa Qazî piştî ku perwerdehiya xwe temam dike, dibe Midûrê Daîreya Weqfên Mahabadê. Piştî wefata bavê xwe Qazî Alî li Mahabadê wezîfeya Qazîbûnê digire ser xwe. Piştî demekê Qazî Mihemed, li Mahabadê wezîfeya dadgeriyê dike. 
 
Pêşewa di sala 1945’an de dibe endamê Rêxistina Komeleyê Jiyanêwê Kurdistan. Piştî demek kin dibe rêberê rêxistinê û di 22’yê Çileya 1946'an de Komara Kurdistanê radigihîne. 
 
 
KOMAR TÊ DAMEZRANDIN 
 
Pêşewa û sazûmankarê Komara Kuristanê Gazî Mihemed ku 76 sal berê di 22’ê Çileya 1946’an de li Meydana Çarçira ya Mahabadê, Ala Kurdistanê radike û Komara Kurdistanê radigihîne. Di civîna parlamentoyê ya li 11’ê Sibata 1946’an de dibe Serokkomar. Pêşewa Qazî di meraîma sondxwarinê ya parlamentoyê de wiha sond dixwe: “Ez li ser navê Xwedayê mezin, Qûrana pîroz, welat û ala xwe son dixwim; ez ê heta dilopa xwîna xwe ya dawî û nefesa xwe ya dawî, bi can û malê xwe, di rêya azadiyê de da ku ala me li asîman ba bibe bixebitim.” 
 
EY REQÎP Û ZIMANÊ KURDÎ
 
Heman rojê li parlamentoyê helbesta “Ey Reqîp” a ku di sala 1938’an de ji aliyê helbestvanê kurd Yûnûs Raûf ango Dildar ve hatiye nivîsandin, wek sirûda neteweyî tê pejirandin. Parlamentoya Komara Kurdistanê di 11 mehan de ji perwerdehiya maf û azadiyan bigire heta parastina mafên neteweyî yên di dîplomasiyê de, ji xebatên çand, çapemenî û weşanê û gelek xebatên din hatin kirin û mohra xwe li xebatan da. Zimanê kurdî wek zimanê fermî tê ragihandin. Di dibistanan de dest bi dersa kurdî hat kirin. Li gel rojnameya Kurdistanê kovarên wek Hawar, Hîlale, Agir, Gelawêj û Niştîman hatin weşandin. Radyoyên kurdî dest bi weşanê kirin û ji bo pêşvebirina ziman û edebiyata kurdî xebat hatin kirin. 
 
Nivîskarê pirtûka “Yadîgarên Komara Kurdistan a Sala 1946’an” ku li ser Komara Kurdistanê hatiye nivîsandin û rojnamevan Kakşar Oremar têkildarî Komara Kurdistanê û salvegera darvekirina Qazî Mihemed, ji Ajansa Mezopotamya (MA) re axivî. 
 
Kakşar Oremar
 
KOMARA KURDISTANÊ 
 
Oremar diyar kir ku navê resen ê komarê rawestiya û got: “Navê esil ê komarê Cumhûrî ango Komara Kurdistan e. Rojname û kovarên wê demê gotine Cumhurî Kurdistan. Komara Mahabad nîne. Gelek kesan wisa gotiye lê navê ew wek Komara Kurdistan tê zanîn.” 
 
SÎNORÊN KOMARÊ 
 
Kakşar Oremar destnîşan kir ku sînorên Komara Kurdistanê tenê ne bajarê Mahabadê ye û bajarên Ûrmiye, Salmas, Makû, beşek Xoyê, Kutur, Serdeşt, Piranşer, Şino, Mahabad û Bokan di nava sînorê komarê de ne. Oremar wiha got: “Helbet Qazî Mihemed, Komara Kurdistanê ava kir lê belê xeyala wî Kurdistana mezin bû. Jixwe di deftera xwe ya nîşeyan de nexşeya Kurdistana mezin hebûye û ew alîgirê yekitiya kurd bû. Her tim gotiye ku serî rakirina wan wek berdewamiya Şêx Seîd, Îshak Nûrî Paşa, Simkokê Şikakî û Şêx Ûbeydûllahê Nehrî ye.” 
 
POLÎTÎKA Û XEBATÊN KOMARÊ 
 
Oramar da zanîn ku li Komara Kurdistanê ku nêzî salekê dom kir, hewl hat dayîn ku hemû tişt bên sîstematîzekirin û wiha got: “Di wê demê de gelek biryar hatin girtin û yek ji van biryaran jî biryara yekkirina hemû xaka Kurdistanê ya li Rojhilat bû. Helbet ji ber ku di wê demê de hêza wan têr nekiriye, nikaribûne tiştekî bikin. Kurdî dibe zimanê fermî û perwerdeya bi kurdî dest pê dike. Kovar û rojnameyên bi navê Kurdistan bi kurdî çap dibin. Kovarek bi navê Niştiman derdikeve. Li bajarê Bokanê kovar û pirtûkên kurdî ji bo zarokan tên weşandin. Mafên wekhev ji bo ermen û cihûyên li Mehabadê dijîn jî tê dayîn. Jin bi mêran re bi mafên wekhev dest bi jiyana xwe dikin, lewra bi piştgiriya Qazî Mihemed hevjîna wî dest bi rêxistinkirina jinan kir. Hewl hat dayîn ku yekitiya jinan bê avakirin. Di wê demê de jî ji ber wekheviya mafên jinan, Qazî ji aliyê hin şêx û meleyan ve weke 'kafir' hat ragihandin. Li şûna ku Qazî Mihemed bibe dîktator, 6 rojan li Mizgefta Ebbas Aga ya Mahabadê bi şêx û meleyên ku wî wekî ‘kafir’ îlan kirine re nîqaşan dike. Di dawiya nîqaşan de şêx û meleyan di wê baweriyê de ne ku jin xwedî mafên wekhev in. Yek ji wan karên ku hatine kirin şandina 60 xwendekaran ji bo zanîngeha leşkerî bo Rûsyayê ye.”
 
 
AZERBAYCAN PEYMANÊ XERA DIKE 
 
Oramar diyar kir ku Qazî Mihemed di warê dîplomasiyê de bi hikûmeta Azerbeycanê re têkilî daniye û li Kurdistanê bi hikûmeta Azerbaycanê re lihevkirinek çêkiriye û wiha got: “Di vê peymanê de dê li dijî êrişeke muhtemel a Îranê yekitî bê çêkirin û li dijî wê rabin. Her du dewlet jî dê rêzê li mafên kurdan û azeriyan li welatê xwe bigirin. Her kes wê bi zimanê xwe yê zikmakî bixwîne. Li gorî piraniya nifûsê dê zimanên fermî yên yekem û duyemîn bêne dayîn. Lê hukûmeta Azerbaycanê bi peymanê tevnegeriya û plan kir ku kurd bikevin bin serweriya wê. Qazî li dijî vê yekê derket û ev peyman bi dawî bû.”
 
YEKITIYA NETEWEYÎ YA KURD 
 
Oramar daxwaza yekitiyê ya Qazî Mihemed bi bîr xist û wiha berdewam kir: “Gelê kurd bi gelek komkujiyan re rûbirû maye. Li dijî van komkujî û êrişan, Qazî 75 sal berê gotiye ‘Yekitiya Neteweyî ya Kurd’ û gotina wî hîn jî derbasdar e. Berxwedana ku Qazî afirandiye bi têkoşîna birêz Ocalan a îro daye destpêkirin û bi felsefeya 'Jin jiyan azadî' li rojhilatê Kurdistanê û Îranê dewam dike. Divê em girîngiya Qazî ya li ser yekitiyê ku daxwaza wî ya yekitiyê ye, bi bîr bînin û li gorî wî divê em zemîna têkoşînê ya kurdewarî peyda bikin.”
 
PÊŞEWA TÊ BIDARVEKIRIN 
 
Oramar anî ziman ku Yekitiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (SSBC) di sala 1941'an de ji Îran û Rojhilatê ku hatibû dagirkirin vekişiya û wiha axivî: “Îranê bi piştgiriya Brîtanyayê dest bi êrişa ser Komara Kurdistanê kir. Qazî Mihemed ku li dijî komkujiyên muhtemel bi raya giştî re hevdîtin pêk anî, li ser daxwaza gel biryar da ku bi rêveberiya Îranê re li hev bikin. Artêşa Îranê di 17’ê Kanûna 1946’an de kete bajarê Mahabadê û dawî li Komara Kurdistanê anî. Qazî Mihemed, birayê wî Sedr Qazî û pismamê wî Seyf Qazî di 31'ê Adara 1947'an de li Meydana Çarçirayê, piştî darizandina 2 rojan hatin bidarvekirin.” 
 
 
WESYETA QAZΠ
 
Şîret û wesyetên ku Qazî Mihemed beriya bidarvekirina xwe ji gelê kurd re nivisandibû wiha ye: https://xwebun1.org/wesiyeta-qazi-mihemed-ji-bir-nekin/
 
MA / Cengîz Ozbasar
 

Sernavên din

18:57 Zarokê ku kete çem rakirin nexweşxaneyê
18:47 Di êrişa SÎHA’yê ya Şarbajêr de ciwanek hate qetilkirin
17:55 Amedsporê Kastamonûspor têk bir û serkeftineke girîng bi dest xist
17:05 Daxwaza ji bo dubarekirina hilbijartina Gumuşhaneyê hate redkirin
16:48 Jina ku li dijî êrişê xwe parastî hate binçavkirin
16:30 Di 22 saliya xwe de kete hefsê di 52 saliya xwe de derket
15:42 Fîdan bi Wezîrê Karên Derve yê Îranê re hevdîtin kir
15:10 Firarê şerê di navbera malbatan de ku 9 kes miribûn 10 meh piştre hate girtin
14:53 Li Nisêbînê meşa li dijî tacîzê: Em ê li dijî tundiyê xweparastinê pêş bixin
14:00 Xizmên girtiyan: Dê Nobeta Edaletê bi şêweyên nû yên çalakiyan bidome
13:08 Kesên ji ber derbkirina faîle tacîzê çawişê pispor hatin binçavkirin hatin berdan
12:58 ÎSÎG: Di 3 mehan de 425 karkeran jiyana xwe ji dest dan
11:59 TJA’yê têkildarî kampanyayê daxuyanî da: Dê têkoşîna me bidome
11:37 Îsraîl: Îranê bi nêzî 290 moşek û ÎHA’yan êriş kir
11:27 Îran: Êrişên me biencam bûn, heke Îsraîl êrişê neke em êdî êriş nakin
10:34 Îsraîlê bang kir: Konseya Ewlehiyê ya NY’ê îro dicive
10:02 Tirkiyeyê du gundên Metînayê bombebaran kir
10:01 Îranê piştî êrişê got: Dibe ku bûyer hatibe girtin
09:56 Kovara Jînê bi manşeta ‘Têkoşîna yekbûyî ya jinan û Rêya Sêyemîn’ derket
09:27 Li Hewlêrê dengê teqînan
09:15 Girtiyên siyasî bi daxwaza azadiya Abdullah Ocalan 140 roj in di çalakiyê de ne
09:13 Aborînas Onder: Gelan guh nedan gotina 'ewlehiya neteweyî'
09:05 Rojnameger Silêman Ehmed 173 rojn in di destê îstîxbarata PDK’ê de ye
09:02 Polîs, dozger û dadgeh tev bûne parçeya çerxa 'îşkenceyê!'
09:00 ROJEVA 14’Ê NÎSANA 2024’AN
08:12 THY û Pegasusê seferên balafiran ên ji bo Îranê betal kirin
01:16 Îran dest bi êrişa Îsraîlê kir
00:47 Urdun sehaya xwe ya hewayê girt, li Îsraîlê dibistan hatin girtin
13/04/2024
23:50 Li dijî tecrîdê li Mannheîmê çalakî li Kopenhagê mitîng hat lidarxistin
23:24 Jinên Şengalî: Em pêngava xweparastinê dan destpêkirin
21:57 Kombûna Jinan a Zenûbiyayê têkildarî îşkenceyê daxuyanî da
21:37 Li Beyogluyê êrişa çekdarî: Kesekî jiyana xwe ji dest da
21:17 Rojnameger Dîlan Oynaş hate berdan
19:55 Evren Bariş Yavuz ê hatibû hedefgirtin hate girtin
18:45 Têkildarî qezaya teleferîkê biryara binçavkirina 13 kesan hate dayîn
18:17 Çawişê pispor ê faîlê tacîzê hate binçavkirin
17:57 Platforma 1’ê Gulanê li dijî qetlîamên karkeran banga Taksîmê kir
17:22 Di bobelata Teleferîkê de 17 kes rakirin nexweşxaneyê
16:59 TJA’yê bertek nîşanî tacîza çawişê pispor da: Em ê bêdeng nemînin
16:40 Li Edîrneyê jinek hate qetilkirin
16:39 Meclisa Jinan a DEM Partiyê têkildarî tacîza çawişê pispor daxuyanî da
16:27 Gotin ‘Bila ji azadiyê re bibe rê’ û şitil danîn
16:23 Li Pakistanê êriş: 10 kes hatin qetilkirin
16:20 Nobeta Edaletê: Em ji bo azadiya Abdullah Ocalan biisrar in
16:05 ÎHD’ê xwest girtiyên nexweş Demîr, Guvel û Zorarslan bên berdan
15:32 Tacîza çawişê pispor bi meşê hate protestokirin: Faîl tê parastin
15:03 Cîhan Oral ê ji heman malbatê 3 kes qetil kirî hêj nehatiye girtin
15:00 Li Êlih û Colemêrgê aqûbeta windakiriyan hate pirsîn
14:00 Dayikên Şemiyê û Xizmên Windakiriyan xwestin faîlên Dagli bên darizandin
13:40 Odeya Endezyarên Makîneyê: Kontrolên teleferîkê nehatine kirin
13:28 Teleferîk ji ber hezazê şikestiye!
13:25 Gultekîn ê Fransayê radestî Tirkiyeyê kiribû hate girtin
13:15 Li Avûstralyayê eriş: 5 kes mirin
11:58 Xelkê Mexmûrê hevşaredarên xwe yên nû diyar kir
11:54 Qezaya teleferîkê ya li Antalyayê: 128 kes hatin tehliyekirin
11:14 Li Mêrdînê ji bo nan ji sedî 33 zem hate kirin
10:56 Ji NÇM’ê atolyeya tembûrê
09:39 Li Behra Egeyê erdhej çêbû
09:26 Ji bo kampanyayên pirtûk û tembûran alîkarî hewce ye
09:12 Çalakiya girtiyan a bi daxwaza azadiya fîzîkî ya Abdullah Ocalan didome
09:09 172 roj in ji rojnameger Silêman Ehmed agahî nayên girtin
09:07 Jina rastî destdirêjiyê hat: Piştevaniyê hêz da min, heya hesab neyê pirsîn ez ê bitêkoşim
09:04 Rojnamevan Işik: Erdogan, di hevdîtinên navneteweyî de li tiştekî xwe lê bigire digere
09:00 ROJEVA 13'Ê NÎSANA 2024'AN
08:38 Çawişê pispor ê jinek tacîz kirî hate derbkirin
12/04/2024
20:01 3 kes ji ber teqîna mayinan mirin
19:21 Hevşaredarên Licê mazbataya xwe girtin
16:30 Tehliyeya Alî Şen ê 30 sal in girtî ye cara duyan hate taloqkirin
16:27 Êrişa li dijî gora parêzer Medet Serhat hate protestokirin
15:50 Weqfa Mezopotamyayê kursa bisertfîka ya folklorê û edebiyata gelêrî dide destpêkirin
15:28 Ji bo dayikên di Nobeta Edaletê de peyam: Berxwedana we hêviyê dide me
13:48 DEM Partiyê ji bo Doza Kobanê bang kir
13:23 Hejmara filistîniyên jiyana xwe ji dest dayîn 33 hezar derbas kir
13:23 Hatîmogûllari çû serdana malbatên Hatayê
12:44 Bîlançoya 6 rojên betlaneya cejnê: 48 kes mirin
12:34 Piştî cejnê ji bo ATM’ên bankan serdemeke nû dest pê dike
12:28 NY’ê di mijara endamtiya tam a Filistînê de lihev nekir
11:02 Li Ebexê jinekê bi awayekî guman jiyana xwe ji dest da
10:24 Xelkê Mexmûrê ji bo hilbijartina hevşaredarên nû çû ser sindoqê
10:10 MKG’ê rojnameger Evrîm Alataş bi bîr anî: Fikr û ramanên wê rê nîşanî me didin
09:44 Li Meletiyê bi pileya 4.1 erdhej çêbû
09:10 Berxwedana girtiyan di roja 138’an de didome
09:07 Ji rojnameger Silêman Ehmed 171 roj in agahî nayên girtin
09:06 Xwendekarên nikarin debara xwe bikin: Berpirsyar desthilat e
09:05 Zanyarê Siyasetê Aksoyoglu: Wan ji bo muxalefetê ezmûn ji bo îktîdarê jî paşvegav avêtin bû
09:03 Tecawiz, şantaj û fihûş: Cerdevanê faîl û hevalên wî beraet kirin
09:01 Pirtûka girtî Alçinkaya nivîsandî jê re nayê dayîn
09:00 ROJEVA 12’Ê NÎSANA 2024’AN
11/04/2024
23:57 Li Xezayê êrişeke nû hate destpêkirin
22:27 Piştî 30 salan hate berdan
21:48 Xebatên yekitî û çareseriyê yên partiyên kurd didomin
21:14 Nobeta Edaletê: Kurd berxwedanekî dîrokî didin
19:57 Rêxistinên gel ên demokratîk serdana Şenyaşarê kirin
19:10 Li PE'yê Konferansa Tecrîdê: Divê li dijî tecrîdê torekî navneteweyî were avakirin
18:54 Îsraîl li dijî Îranê tatbîqata şer pêk anî
18:34 Cezayê pere li Amedsporê birîn
16:37 Li Bursayê jinekê bi awayekî guman jiyana xwe ji dest da
16:36 Serokê YSK’ê Yener: Dê li 4 cihan hilbijartin ji nû ve bên lidarxistin
16:25 1’emîn Mîhrîcana Fîlman a Kurd a Dusseldorfê di 25’ê nîsanê de dest pê dike
16:08 Li Agiriyê ava rûbarî rabû mal di bin avê de man